MangYTe

Tin y tế hôm nay

Tin y tế

Ẩm thực trong y học cổ truyền

Cơ thể con người và hoàn cảnh tự nhiên là một thể hoàn chỉnh.
Mục lục

Ăn uống để điều chỉnh âm dương

Sách Tố Vấn viết: “Ngũ cốc dinh dưỡng; ngũ quả hỗ trợ; ngũ súc bổ ích, ngũ thái sung dưỡng” (ngũ cốc có gạo, mỳ, kê, ngô, đậu...; ngũ quả như đào, lý, hạnh, giẻ, táo...; ngũ súc là trâu bò, dê, lợn, chó, gà...; ngũ thái là rau, hẹ, kiệu, hành...). Thông qua cân bằng ăn uống để cơ thể tiếp thu đầy đủ chất dinh dưỡng thì khí huyết thịnh vượng, tạng phủ bình hòa, cơ thể mới khỏe mạnh.

Xét đến cùng, bệnh tật phát sinh là do tính cân bằng tương đối của âm dương bị phá hoại. Âm thịnh thì dương bị bệnh; dương thịnh thì âm bị bệnh; âm hư thì nhiệt, dương hư thì hàn. Chữa bệnh bằng ăn uống mục đích khôi phục sự cân bằng tương đối của âm dương trong cơ thể. Dương nhiệt quá thịnh dễ phát sinh bệnh chứng âm dịch thương tổn, dùng phép thanh nhiệt bảo tân (Ngũ trấp ẩm, cháo rau cần, cháo đậu xanh) để tả dương hòa âm. Dương hư không chế ước được âm, phát sinh chứng bệnh âm hàn thiên thịnh, dùng phép ôn kinh tán hàn (Đương quy sinh khương dương nhục thang, Hồ đào nhân xào cửu thái dương nhục...) để bổ dương chế âm. Có nghĩa phối hợp dược vật và thực phẩm hợp lý để bảo vệ sức khỏe.

Ăn uống để điều hòa tạng phủ

Mỗi tạng phủ đều có mối liên quan đến khí vị nhất định. Khí là 4 tính chất của thuốc và thực phẩm mà người dùng cảm nhận được: hàn (lạnh), lương (mát), nhiệt (nóng), ôn (ấm). Một số thực phẩm có tính chất hòa hoãn gọi là bình. Quy nạp tứ khí vào âm dương: hàn, lương thuộc âm; ôn, nhiệt thuộc dương. Vị là 5 mùi vị của thuốc và thực phẩm mà vị giác người dùng cảm nhận được: tân (cay), cam (ngọt), toan (chua), khổ (đắng), hàm (mặn). Ngoài ra còn có vị nhạt (đạm), do đó dược liệu có đến 6 vị (lục vị).

Quy nạp ngũ vị vào ngũ tạng: Chua thuộc can, đắng thuộc tâm, ngọt thuộc tỳ, cay thuộc phế, mặn thuộc thận. Vị của đồ ăn thức uống thuộc tạng nào có tác dụng vào tạng đó. Nhưng tạng phủ và cơ thể là một thể hoàn chỉnh thống nhất. Một tạng phủ sinh bệnh sẽ ảnh hưởng đến công năng của tạng phủ khác. Sách Tố Vấn viết: Vị quá chua làm hại can khí, tiết ra nhiều nước, tỳ khí sẽ tuyệt. Vị quá mặn, hại cốt, khí lao, tổn đoản cơ (xương to, làm cho cơ nhục yếu đi), ức chế tâm khí. Vị quá ngọt, tâm khí bị đầy, suyễn, sắc mặt đen, thận khí mất thăng bằng. Vị quá đắng, tỳ khí không nhu nhuận, vị khí sẽ trệ. Vị quá cay, gân mạch sẽ buông lỏng, tinh thần sút kém.

Sách còn viết: Ăn nhiều chất mặn thì mạch bị ngưng trở mà biến sắc; ăn nhiều chất đắng thì da bị khô, lông rụng; ăn nhiều chất cay thì mạch nhanh mà móng chân, móng tay khô; ăn nhiều chất chua thì môi cong, cơ nhục bị chai lại; ăn nhiều chất ngọt thì bị đau và có thể rụng tóc.

Dùng đồ ăn thức uống để điều hòa và khôi phục cân bằng sinh lý trong quan hệ qua lại của tạng phủ. Ví dụ: Chứng hoa mắt nhìn không rõ là do can huyết bất túc, thể hiện ra mắt; dùng phép bổ can thận (gan lợn xào cà rốt hoặc canh gan lợn). Chứng viêm miệng lưỡi do tâm vị hỏa vượng, phản ánh ở miệng lưỡi; dùng phép thanh tâm tả hỏa (cháo đăng tâm, trúc diệp lô căn trà).

Bệnh ở phế có thể do tạng phế bị tà xâm phạm, cũng có thể do bệnh ở tạng khác gây nên. Nếu do bản tạng, dùng phép tuyên phế giáng nghịch (Khương đường ẩm). Can hỏa quá thịnh, mộc hỏa hành kim thì tả can hỏa (Cúc hoa đồng hao (cải cúc) ẩm). Tỳ hư sinh đàm, đàm thấp nghẽn phế, dùng phép kiện tỳ táo thấp (Chỉ truật phạn). Thận âm hư không tư dưỡng được phế thì dùng phép tư thận nhuận phế (Bách hợp câu kỷ canh). Nhức đầu ù tai, mặt đỏ, bứt rứt bực dọc, hay cáu gắt do can dương bốc lên, dùng Cúc hoa ẩm, cháo rau cần để thanh can tiềm dương; cũng có thể dùng cháo củ mài, bánh ích tỳ... để tư thận thủy hàm can mộc hoặc dùng cháo lá tre, Đăng tâm ẩm… để tả tam hỏa, mục đích “mẹ thực thì tả con”…

Ngoài ra, căn cứ sự tương tác qua lại giữa các tạng phủ mà dùng đồ ăn thức uống thích hợp để điều hòa chúng. Tùy thể trạng mà dùng đồ ăn thức uống mát (lương) hay ấm (ôn), nên bổ hay không nên bổ.

Người dương thịnh, âm hư: Biểu hiện người gầy, họng lưỡi khô, ù tai hay quên, mất ngủ. Dùng thực phẩm dưỡng âm, mát: đậu đũa, hoàng tinh, thịt ba ba, củ mài, canh ngân nhĩ, cháo đậu xị. Hạn chế thực phẩm ôn, nhiệt, bổ dương.

Người dương hư âm thịnh: Biểu hiện chân tay lạnh, tiểu tiện nhiều lần, đau lưng mỏi gối. Dùng thực phẩm bổ dương, ấm: chim sẻ, uống rượu pha huyết chim sẻ, thịt dê, canh thịt dê,... Hạn chế thực phẩm hàn, lương và thương dương.

Người khí hư (suy nhược): Biểu hiện sắc mặt trắng nhợt, thở yếu, ngại nói. Dùng thức ăn bổ khí: củ mài, sữa đậu nành, sữa bò, trứng gà, cháo nhân sâm, bánh ích tỳ...

Người huyết hư (thiếu máu): Biểu hiện môi nhạt, chóng mặt, phụ nữ rối loạn kinh nguyệt. Dùng thức ăn bổ huyết: quả dâu, cà rốt, gan động vật, cao ngọc linh, bài thuốc Đương quy sinh khương dương nhục thang.

Phụ nữ khi có kinh, mang thai, khi sinh đẻ, lúc cho con bú rất dễ tổn thương khí huyết. Dùng thức ăn bổ huyết là chính. Thời kỳ hành kinh nên ăn canh trứng gà, cháo gạo nếp, a giao để dưỡng huyết bổ thận, tránh dùng rau sam, bài thuốc Đương quy sinh khương dương nhục vì có tính hoạt lợi đường huyết. Phụ nữ có thai nên ăn cá chép; phụ nữ sau sinh đẻ, nên nấu thức ăn với nghệ vàng; nếu khí huyết hư, không đủ sữa, dùng đương quy, sâm, lươn hoặc gà mái tần với sâm quy (Sâm quy đồn mẫu kê), móng giò lợn với hành (Thông đồn trư đề) để ích khí huyết, thông sữa.

Người hay bị táo bón nên ăn bí đao, người ăn kém nên uống nước vối. Phòng cảm hàn, nên dùng gia vị hành gừng. Phòng trị cảm nắng, nên ăn đậu ván trắng...

TS. Nguyễn Đức Quang

Nguồn: Sức khỏe đời sống (https://suckhoedoisong.vn/am-thuc-trong-y-hoc-co-truyen-n185720.html)
Từ khóa: Ẩm thực

Chủ đề liên quan:

ẩm thực
  • 5 món hến đừng bỏ qua ở Huế

    5 món hến đừng bỏ qua ở Huế
    Đến Huế, mà bạn chưa thưởng thức đủ 5 món này là coi như chưa biết nhiều  về ẩm thực Huế; Không cần phải vào nhà hàng sang trọng nào cả, bạn hãy cứ đi ăn như cách nhà báo nổi tiếng Anthony Bourdain trải nghiệm ngay trên gánh hàng rong vỉa hè hay trong chợ Đông Ba... bạn sẽ thấy ở đó hương vị Huế mới thật sự đậm đà…
  • Bánh mì Việt Nam - món ăn vặt hảo hạng mê hoặc cả thế giới

    Bánh mì Việt Nam - món ăn vặt hảo hạng mê hoặc cả thế giới
    Đầu bếp trưởng Theign Yie Phan của Hong Kong khi thưởng thức bánh mì Việt Nam đã phải thốt lên, đây thực sự là một món ăn vặt hảo hạng, ăn hoài không chán.
  • Đậm đà gỏi trứng sam biển Quảng Ninh

    Đậm đà gỏi trứng sam biển Quảng Ninh
    Sam biển không còn xa lạ gì với người dân vùng biển Quảng Ninh. Xưa nay, loại hải sản độc đáo này đã nức tiếng với thực đơn như chân sam xào, thịt sam xào dứa, tiết canh sam; trứng sam được chế biến thành những món ngon bổ dưỡng, quen thuộc với nhiều thực khách như trứng sam nấu canh, trứng sam rán giòn... Tuy nhiên, món gỏi trứng sam biển thì có lẽ nhiều thực khách lần đầu được nghe và thưởng thức.
  • Đến Điện Biên thưởng thức món ngon của người dân tộc Thái

    Đến Điện Biên thưởng thức món ngon của người dân tộc Thái
    Tỉnh Điện Biên có 19 dân tộc sinh sống trong đó dân tộc Thái là đông nhất. Ngoài khung cảnh thiên nhiên hùng vĩ và nét văn hóa được gắn kết bởi tiểu vùng các đồng bào dân tộc đang sinh sống nơi đây thì ẩm thực đặc sắc của người dân tộc Thái dường như có phần nổi trội hơn, thu hút sự quan tâm của đông đảo du khách khi đến với Điện Biên.
  • Về Hạ Long thưởng thức bánh cuốn hải sản

    Về Hạ Long thưởng thức bánh cuốn hải sản
    Bánh cuốn là món ăn khoái khẩu của nhiều thực khách, nhưng bánh cuốn hải sản thì chắc hẳn nhiều người chưa thưởng thức. Đây là sáng tạo độc đáo của những người làm du lịch Quảng Ninh, để ẩm thực góp sức làm nên thương hiệu riêng cho du lịch nơi đây.
  • Về Nam Định thưởng thức gỏi nhệch Giao Thủy

    Về Nam Định thưởng thức gỏi nhệch Giao Thủy
    Nhắc đến đặc sản, hay là thú ẩm thực của Nam Định không thể không nhắc đến gỏi cá. Xưa kia, trong các món dâng lên Thành hoàng trong các dịp cúng tế, lễ hội không thể thiếu món gỏi cá. Trong các thứ gỏi cá, ngon và bắt miệng nhất là gỏi cá nhệch - một loại đặc sản của các huyện ven biển tỉnh Nam Định.
  • Lạ miệng nộm ốc đá

    Lạ miệng nộm ốc đá
    Ốc đá từ lâu đã trở thành món ăn quen thuộc trên bàn cỗ đãi khách tỉnh xa hoặc nằm trong thực đơn của giới trẻ ưa thích ốc biển. Ngoài cách chế biến quen thuộc như: Luộc, xào... có lẽ ốc đá làm nộm là cách chế biến mới lạ, đưa lại hương vị rất khác.
  • Về Sa Đéc ăn hủ tiếu sáu ngàn

    Về Sa Đéc ăn hủ tiếu sáu ngàn
    Dân du lịch “ bụi” có dịp ngao du đến “vương quốc hoa Sa Đéc” ở miền Tây (Đồng Tháp ), đều hết sức hào hứng khi “khám phá” ra một địa chỉ bán hủ tiếu Sa Đéc thứ thiệt mà giá mỗi tô chỉ có… 6.000 đồng. Nhiều người còn lên mạng khen hết lời món hủ tiếu ngon mà quá rẻ này. Một blogger còn khẳng định: Hủ tiếu của quán Bà Sẩm ở Sa Đéc “ngon và rẻ nhất ASEAN”!
  • Ấm nóng cá suối nấu măng mai chua

    Ấm nóng cá suối nấu măng mai chua
    Ngày cuối năm, có dịp đi Lương Mông chúng tôi được người dân bản địa đãi món ăn dân dã mà thật khó quên - cá nheo suối nấu măng mai chua. Bạn tôi bảo, đây là món ăn có khẩu vị lạ so với dưới xuôi, ấm nóng rất hợp trong tiết trời lạnh giá mùa đông trên vùng núi cao.
  • Những món ăn dân dã cho ngày lạnh ở Huế

    Những món ăn dân dã cho ngày lạnh ở Huế
    Đây là những món ăn dân dã mà người Huế thường ăn để đổi vị đồng thời chống rét trong mùa lạnh. Hương vị gần gũi mà đậm chất Huế trong từng món ăn bình dị ấy đã thu hút những thực khách của mọi miền mỗi dịp đến với xứ Thơ…
1  ... Tiếp » 
Tải ứng dụng Mạng Y Tế trên CH PLAY