ACOG Guideline hội chứng buồng trứng đa nang

ACOG Guideline hội chứng buồng trứng đa nang
  • Mã tin : 1112
  • Ngày đăng : 05/02/2023
  • Gian hàng : mangyte  
  • Khu vực : Hà nội
  • Giá : Liên hệ
  • Số điện thoại : 0433.509409
Nếu không xem được file có thể tải về tại đây hoặc tải Adobe PDF Reader về để xem tệp tài liệu này.
Hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) là một rối loạn đặc trưng bởi tình trạng cường androgen rối loạn rụng trứng và buồng trứng có nhiều nang. Nguyên nhân PCOS vẫn chưa rõ và điều trị chủ yếu là điều trị triệu chứng theo kinh nghiệm. PCOS có thể gây ra các rối loạn chuyển hoá như đái tháo đường, bệnh tim mạch và các bệnh lý khác, do đó cần chú ý đến các bệnh lý này khi quyết định điều trị PCOS lâu dài. Bài viết này nhằm kiểm tra các bằng chứng tốt nhất cho việc chẩn đoán và điều trị PCOS.

Nội dung Text: ACOG Guideline hội chứng buồng trứng đa nang

Hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) là một rối loạn đặc trưng bởi tình trạng cường androgen rối loạn rụng trứng và buồng trứng có nhiều nang. Nguyên nhân PCOS vẫn chưa rõ và điều trị chủ yếu là điều trị triệu chứng theo kinh nghiệm. PCOS có thể gây ra các rối loạn chuyển hoá như đái tháo đường, bệnh ACOG Guideline tim mạch và các bệnh lý khác, do đó cần chú ý đến các bệnh lý này khi quyết định điều trị HỘI CHỨNG BUỒNG PCOS lâu dài. Bài viết này nhằm kiểm tra các bằng chứng tốt nhất cho việc chẩn đoán và TRỨNG ĐA NANG điều trị PCOS. TÓM TẮT CÁC KHUYẾN CÁO VÀ KẾT LUẬN Những khuyến cáo và kết luận sau dựa trên bằng chứng khoa học thống nhất và đáng tin cậy (Mức độ A): Ø Tăng cường tập thể dục kết hợp với thay đổi chế độ ăn cho thấy giảm nguy cơ đái tháo đường tương đương hoặc tốt hơn so với dùng thuốc. Biên dịch: Ø Tác dụng tăng nhạy cảm insulin sẽ làm Bsnt. Lê Hữu Thắng[1], giảm nồng độ androgen tuần hoàn, tăng tỷ lệ Sv.Nguyễn Thị Mỹ Thơm[1]. phóng noãn và tăng dung nạp glucose. Sv. Tôn Thị Thanh Tâm[1], Sv. Phan Kiều Linh[1], Ø Lựa chọn điều trị đầu tay kích thích phóng Sv. Võ Thị Lệ [1] noãn được khuyến cáo là kháng estrogen Hiệu Đính: clomiphene citrate. Ths.Bs Nguyễn Hoàng Long[2] Ø Kết hợp eflornithine với liệu pháp laser hiệu quả hơn so với liệu pháp laser đơn thuần trong điều trị chứng rậm lông. Những khuyến cáo và kết luận dưới đây dựa trên bằng chứng khoa học hạn [1] Câu lạc bộ Sản Phụ khoa – Đại học Y Dược Huế. chế và chưa thống nhất (Mức độ B): [2] Bộ môn Phụ Sản – Đại Học Y Dược Huế

Ø Những phụ nữ được chẩn đoán PCOS nên TỔNG QUAN được sàng lọc đái tháo đường type 2, giảm Tỷ lệ mới mắc, định nghĩa và tiêu chuẩn chẩn dung nạp glucose lúc đói bằng glucose sau 2 đoán giờ làm nghiệm pháp dung nạp 75g glucose. Ø Phụ nữ PCOS nên được sàng lọc nguy cơ Chưa có định nghĩa PCOS nào được chấp nhận tim mạch bằng cách xác định BMI, nồng độ rộng rãi và trong những năm gần đây tiêu lipid và lipoprotein lúc đói, và các yếu tố chuẩn chẩn đoán ngày càng nhiều (bảng 1). nguy cơ hội chứng chuyển hóa. Tiêu chuẩn Rotterdam đã thay thế cho tiêu Ø Giảm cân làm tăng tỉ lệ mang thai, chuẩn của Viện sức khỏe quốc gia Hoa Kỳ giảm tình trạng rậm lông, cũng như tăng (NIH) (1), đưa siêu âm buồng trứng vào phác dung nạp glucose và cải thiện nồng độ lipid. đồ chẩn đoán (2). Các tiêu chuẩn siêu âm trong chẩn đoán buồng trứng đa nang được Ø Dùng clomiphene với metformin có thể quyết định bởi hội đồng thuận các chuyên gia tăng tỉ lệ mang thai, đặc biệt ở những phụ (hộp 1) (3). Các tiêu chuẩn này bị chỉ trích do nữ béo phì PCOS. đưa vào các dấu hiệu nhẹ làm tăng tỷ lệ hiện Ø Nếu dùng clomiphene citrate thất bại kết mắc PCOS và có thể làm việc điều trị trở nên quả thai kì, khuyến cáo điều trị lựa chọn thứ phức tạp hơn. Theo tiêu chuẩn của AES, cường 2 là gonadotropins ngoại sinh hoặc phẫu adrogen là yếu tố cần thiết để chẩn đoán kết thuật buồng trứng nội soi. hợp với các triệu chứng khác. Những khuyến cáo và kết luận dưới đây dựa trên đồng thuận và ý kiến của chuyên Chẩn đoán cường androgen dựa vào lâm sàng gia (Mức độ C): (ví dụ: rậm lông, mụn trứng cá) hoặc đo nồng độ hormone huyết thanh. Khi tiếp cận chẩn Ø Thuốc tránh thai nội tiết kết hợp liều đoán PCOS, khuyến cáo nên loại trừ các thấp được sử dụng nhiều nhất để điều trị lâu nguyên nhân thứ phát gây cường androgen dài được khuyến cáo như là phương pháp (như tăng sản thượng thận bẩm sinh khởi chính điều trị các rối loạn kinh nguyệt. phát ở người trưởng thành, tăng prolactin Ø Phụ nữ nhóm nguy cơ cao tăng sản tuyến máu và u chế tiết androgen). Các phác đồ chẩn thượng thận bẩm sinh không cổ điển và nghi đoán đều cần nhiều hơn một dấu hiệu hoặc ngờ chẩn đoán PCOS nên được sàng lọc triệu chứng (bảng 1, hộp 3). Ví dụ buồng đánh giá giá trị 17 - hydroxyprogesterone. trứng có nhiều nang đơn thuần là dấu hiệu Ø Gonadotropins được khuyến cáo dùng không đặc hiệu và thường gặp ở phụ nữ liều thấp ở phụ nữ PCOS. không có rối loạn về chuyển hóa và nội tiết. Ø Không có điều trị chính nào rõ ràng cho chứng rậm lông trong PCOS. 40

Bảng 1: Các khuyến cáo chẩn đoán PCOS. Tiêu chuẩn Viện sức Tiêu chuẩn của hội Tiêu chuẩn của Androgen Excess khỏe quốc gia Hoa Kỳ đồng thuận Dấu hiệu và triệu chứng Society 2006 (cường androgen + 1 Rotterdam 2003 (2 1990(cả 3 dấu hiệu) trong 3 dấu hiệu) trong 2 dấu hiệu còn lại) - Cường androgen R NR R - Kinh thưa hoặc vô kinh R NR NR - Siêu âm: buồng trứng có NR NR nhiều nang R: dấu hiệu hoặc triệu chứng bắt buộc. NR: có thể là dấu hiệu hoặc triệu chứng để chẩn đoán nhưng không bắt buộc được cho là gây PCOS. Tình trạng kháng Tình trạng kháng Insulin được ghi nhận ở insulin có thể là nguyên nhân chính gây nhiều phụ nữ PCOS, đặc biệt khi có cường PCOS(5). Béo phì phối hợp có thể làm nặng androgen, nhưng không được đưa vào trong thêm PCOS, tuy nhiên béo phì không phải là tiêu chuẩn chẩn đoán (5). một tiêu chuẩn chẩn đoán PCOS và có khoảng 20% phụ nữ PCOS không béo phì. Béo phì Tỷ lệ mắc mới PCOS thay đổi tuỳ theo tiêu phổ biến ở Mỹ hơn các nước khác, do đó biểu chuẩn chẩn đoán. Khoảng 7% phụ nữ ở độ hiện PCOS có thể khác. tuổi sinh đẻ có tình trạng không phóng noãn mạn tính do cường androgen (tiêu Tăng insulin bù có thể làm giảm nồng độ chuẩn NIH), tỉ lệ hiện mắc chứng rậm lông SHBG (sex hormone binding globulin), do đó hoặc tăng androgen máu không có khác biệt làm tăng sinh khả sụng của androgen máu và đáng kể giữa phụ nữ da trắng và da đen (6). đóng vai trò là yếu tố kích thích sản sản xuất Tiêu chuẩn Rotterdam mở rộng đã làm tăng androgen ở tuyến thượng thận, buồng trứng. tỷ lệ hiện mắc PCOS ở phụ nữ không rụng Insulin cũng có thể tác động trực tiếp lên trứng có gonadotropin bình thường đến vùng dưới đồi gây kích thích sự thèm ăn bất 91% trong khi tiêu chuẩn NIH chỉ 55%, còn thường và tiết gonadotropin. Mặc dù cường tiêu chuẩn AES nằm giữa 2 giá trị này (4). androgen là triệu chứng chính của hội chứng, nhưng PCOS có thể do nhiều nguyên nhân Nguyên nhân khác mà không liên quan đến sự đề kháng insulin. Yếu tố di truyền góp phần gây ra PCOS vẫn chưa rõ và hiện nay không khuyến cáo sàng Biểu hiện lâm sàng lọc di truyền. Chưa có tác nhân đặc hiệu nào Phụ nữ PCOS thường có biểu hiện rối loạn

Hộp 1: Đánh giá được đề nghị cho bệnh nhân PCOS. Thực thể: kinh nguyệt (từ vô kinh đến rong kinh) và vô • Huyết áp sinh. Cần chú ý đến nguy cơ của điều trị gây • BMI(kg/m2) 25-30 = thừa cân, >30 = béo phì rụng trứng ở phụ nữ PCOS do tăng nguy cơ • Chu vi vòng bụng để xác định độ phân bố mỡ trên cơ thể quá kích buồng trứng và đa thai. Ngoài ra, ở - Giá trị > 35inch (89cm): bất thường • Các dấu hiệu cường androgen và kháng insulin phụ nữ PCOS nguy cơ xảy ra các biến chứng - Nổi mụn, rậm lông, rụng tóc androgen di truyền, dấu hiệu gai đen như đái tháo đường và rối loạn tăng huyết áp Xét nghiệm: trong thai kì cũng tăng lên (8), đặc biệt là • Xét nghiệm tăng androgen. - Nồng độ testosterone toàn phần và SHBG hoặc nồng độ trong trường hợp đa thai do điều trị vô sinh. testosteron sinh khả dụng và testosterone tự do • Loại trừ các nguyên nhân gây cường androgen khác Các bất thường biểu hiện ở da do tình trạng dư - Nồng độ TSH (rối loạn chức năng tuyến giáp) - Prolactin (tăng prolactin máu) thừa androgen ở ngoại vi như là rậm lông, - 17-hydroxyprogesterone (tăng sản tuyến thượng thận bẩm mụn trứng cá và chứng rụng tóc androgen di sinh không điển hình do thiếu men 21 hydroxylase) Nồng độ bất kỳ

Chẩn đoán phân biệt PCOS được chẩn đoán phân biệt với các nguyên nhân gây tăng androgen khác (xem hộp 3). Thăm khám thực thể và hỏi bệnh sử là yếu tố cần thiết để chẩn đoán nguyên nhân, được mô tả trong Hộp 1. Khi hỏi bệnh sử cần tập trung vào thời điểm khởi phát và diễn tiến các triệu chứng tăng androgen, tiền sử kinh nguyệt, tiền sử dùng thuốc bao gồm cả các thuốc androgen ngoại sinh. Tiền sử gia đình mắc đái tháo đường và bệnh lý tim mạch cũng quan trọng (đặc biệt họ hàng đời thứ nhất mắc bệnh lý tim mạch khởi phát Hình 1. Chứng rậm lông và mụn trứng cá ở phụ nữ mắc sớm [nam dưới 55 tuổi và nữ dưới 65 tuổi). hội chứng buồng trứng đa nang Khám thực thể cần đánh giá hói đầu, mụn Hộp 2: Hội chứng chuyển hóa trứng cá, âm vật phì đại, phân bố lông trên cơ Hội chứng chuyển hóa thể, thăm khám vùng chậu phát hiện sự tăng Ở phụ nữ, hội chứng chuyển hóa thường được chẩn kích thước buồng trứng. Cần lưu ý sự hiện đoán dựa trên tiêu chuẩn Adult Treatment Panel III đã cập nhật, bao gồm: diện, mức độ trầm trọng của mụn trứng • Huyết áp ≥ 130/85 mmHg, cá,các dấu hiệu kháng insulin như cao huyết • Chu vi vòng bụng ≥ 89 cm, áp, béo phì, phân bố mỡ trung tâm và dấu gai • Mức glucose máu đói ≥100mg/dl, đen. Dấu gai đen là tình trạng da dày, mượt • Nồng độ lipoprotein trọng lượng phân tử thấp ≤ 50mg/dl như nhung, có mụn hạt cơm, tăng sắc tố da • Nồng độ glycerid ≥150md/dl. và thường thấy ở phía sau của cổ, hố nách, Hộp 3: Các yếu tố cần xem xét để chẩn đoán phân biệt bên dưới vú, thậm chí ở cả âm hộ. Dấu gai Các yếu tố cần xem xét để chẩn đoán phân biệt đen thường là biểu hiện của đề kháng insulin • Khối u tiết Androgen. • Androgen ngoại sinh hoặc phản ứng thuốc hơn là một bệnh lý • Hội chứng Cushing riêng biệt. Các nguyên nhân bệnh lý hiếm gặp • Tăng sản thượng thận bẩm sinh không điển hình liên quan tới dấu gai đen nên được xem xét, • Bệnh to đầu chi • Khiếm khuyết di truyền về hoạt động insulin. như u tiết insulin và bệnh ác tính, đặc biệt • Vô kinh nguyên phát nguyên nhân do vùng dưới đồi ung thư biểu mô tuyến ở dạ dày. Phì đại âm • Suy buồng trứng nguyên phát • Bệnh tuyến giáp vật ít khi liên quan với PCOS do đó nên tìm • Các bệnh lí liên quan với Prolactin các nguyên nhân khác khi có triệu chứng này. 41

thấp (16). Trong các trường hợp thừa androgen không giải thích được, thì vẫn chưa có một phương pháp định lượng nồng độ androgen trong máu nào là chắc chắn để xác định. Các khuyến cáo hiện tại của AES là đo nồng độ testosterone tự do trực tiếp bằng phương Hình 2. Dấu gai đen Hội chứng Cushing rất hiếm gặp pháp thẩm tách trạng thái cân bằng, hoặc (1/1,000,000) và không có test sàng lọc nào tính toán dựa trên giá trị testosterone toàn phần được đo chính xác (bằng phản ứng có độ nhạy hoặc đặc hiệu đạt 100% (15) nên miễn dịch phóng xạ sử dụng sắc kí cột, hoặc không chỉ định sàng lọc thường quy hội chứng Cushing ở những phụ nữ không rụng bằng phương pháp khối phổ) và giá trị SHBG trứng mạn tính do cường androgen. Sàng lọc (VD, đánh giá bằng phương pháp gắn cạnh tranh hoặc một xét nghiệm miễn dịch có chất hội chứng Cushing ở những người có các dấu lượng cao). hiệu bao gồm khuôn mặt như mặt trăng, gù trâu, rạn da bụng, phân bố mỡ trung tâm, Ở phụ nữ, cả tuyến thượng thận và buồng hoặc tăng huyết áp (xem Hộp 1). Bệnh cơ gốc trứng đều sản xuất androgen. Tuyến thượng chi và dấu dễ bầm tím tuy không phải là dấu thận chủ yếu tiết ra các androgen hoạt tính hiệu điển hình ở phụ nữ PCOS nhưng cũng có yếu như dehyroepiandrosterone (DHEA) thể giúp xác nhận bệnh nhân có Hội chứng hoặc DHEAS (gần 90% có nguồn gốc thượng Cushing. thận). Trong những hormone này, Các khối u tiết androgen của buồng trứng androstenedione có thể đóng vai trò như tiền hoặc tuyến thượng thận làm tăng mức hormone của các androgen hoạt tính cao androgen trong máu. Tuy nhiên, không có khác chẳng hạn như testosterone hoặc dihydrotestosterone. Buồng trứng là nguồn một nồng độ chính xác nào đặc trưng cho khối u, cũng như không có một nồng độ sản xuất testosteron chính, ước tính khoảng androgen thấp nhất nào có thể loại trừ. 75% testosterone trong máu có nguồn gốc từ Trước đây, khi nồng độ testosterone trên 2 buồng trứng (chủ yếu thông qua sự chuyển ng/mL và nồng độ dehydroepiandro- hóa các tiền hormone ở ngoại vi bởi gan, mỡ, da, ngoài ra còn qua sự bài tiết trực tiếp). sterone sulfate (DHEAS) lớn hơn 700 micro- grams/dL thì có thể nghi ngờ có khối u Androstenedione có nguồn gốc phần lớn từ buồng trứng và thượng thận, tuy nhiên độ buồng trứng, là androgen duy nhất có nồng nhạy và độ đặc hiệu của các xét nghiệm này

độ ở phụ nữ mãn kinh cao hơn nam giới, chẩn đoán nghi ngờ PCOS nên được sàng lọc nhưng hoạt tính chỉ bằng 10% testosterone. bằng xét nghiệm định lượng 17- Dihydrotestosteron là androgen mạnh nhất, hydroxyprogesterone. chủ yếu sản xuất nội bào từ testosterone qua Để sàng lọc tăng sản thượng thận bẩm sinh enzym 5α-reductase, lưu thông trong tuần không điển hình do đột biến CYP21, mẫu xét hoàn với lượng không đáng kể. nghiệm nồng độ 17 -hydroxyprogesterone nên Phụ nữ PCOS thường có tăng nhẹ prolactin được lấy vào buổi sáng. Giá trị

chuyển hóa của họ trở về gần như bình cơ thể thường (27). Hiệu quả được ghi nhận khi cân (BMI), tỷ lệ vòng eo/hông cao, tiền sử gia đình nặng giảm 5% so với ban đầu (28). Sau giảm đái tháo đường. cân, mức testosterone tự do giảm phần lớn gián tiếp thông qua tăng SHBG (28). Ảnh Xét nghiệm sàng lọc tình trạng đề kháng hưởng của việc giảm cân ở phụ nữ PCOS cân insulin không được khuyến cáo. Thay vào đó nặng bình thường vẫn chưa rõ. cần chú ý phát hiện hội chứng chuyển hóa - một biểu hiện lâm sàng đề kháng insulin - PCOS có làm tăng nguy cơ tiến triển thành làm tăng nguy cơ đái tháo đường và bệnh lí đái tháo đường type 2 hay không, những tim mạch (Hộp 2). Hội chứng chuyển hóa ai nên được sàng lọc? phổ biến ở những phụ nữ PCOS, 33% phụ nữ Những phụ nữ được chẩn đoán PCOS nên tham gia vào các thử nghiệm đa trung tâm được sàng lọc đái tháo đường type 2 và rối lớn có hội chứng này (10). loạn dung nạp glucose bằng xét nghiệm đo Mức glucose đói dự báo kém khả năng không glucose máu đói và glucose sau 2 giờ làm dung nạp glucose ở những phụ nữ PCOS do nghiệm pháp dung nạp 75g glucose (29). đó một số tổ chức đề nghị bổ sung test dung Theo các nghiên cứu hồi cứu ở những phụ nạp glucose bằng đường uống để sàng lọc hội nữ PCOS, nguy cơ đái tháo đường tăng gấp 2 chứng chuyển hóa. Phát hiện này có ý nghĩa - 5 lần so với nhóm chứng (30, 31). Một quan trọng, Theo Chương Trình dự phòng nghiên cứu đoàn hệ tương lai,11.9% phụ nữ Đái tháo đường và các thử nghiệm ngăn PCOS lớn hơn 30 tuổi được chẩn đoán đái ngừa đái tháo đường khác, sử dụng test dung tháo đường type 2 so với nhóm chứng là nạp glucose bằng đường uống cùng với thay 1.4% (32). Các nghiên cứu đoàn hệ khác cho đổi lối sống và sử dụng thuốc điều trị đái thấy khoảng 40% phụ nữ PCOS ở Hoa Kì tháo đường như metformin đã giúp giảm không dung nạp glucose khi áp dụng các tiêu đáng kể khả năng tiến triển thành đái tháo chuẩn ít chặt chẽ hơn của Tổ Chức Y Tế Thế đường ở những phụ nữ có giảm dung nạp Giới (mức glucose sau 2 giờ ≥140 mg/dL) Glucose (36). (33, 34), mặc dù quần thể nhỏ hơn ở Châu Âu thì tỷ lệ này thấp hơn (35). Trong những Xét nghiệm thường quy nồng độ insulin ở nghiên cứu đoàn hệ về PCOS này có khoảng những phụ nữ PCOS ít có giá trị. Đánh giá từ 3-10% trường hợp không được chẩn đoán nồng độ insulin không giúp xác định phụ nữ đái tháo đường. Ở những phụ nữ PCOS, các nào sẽ đáp ứng với điều trị. yếu tố nguy cơ không dung nạp glucose giống nhau ở các quần thể là tuổi, chỉ số khối Liệu PCOS có ảnh hưởng lâu dài lên phát

triển của bệnh lí tim mạch và những ai cần khác khi kinh thưa được theo dõi? (40) hoặc có nhiều triệu chứng của PCOS ở nhóm phụ nữ mãn kinh (41, 42). Nhiều Những phụ nữ PCOS nên được sàng lọc nguy nghiên cứu ở nhóm phụ nữ PCOS tiền mãn cơ tim mạch bằng cách xác định BMI, mức kinh phát hiện tỷ lệ xơ vữa động mạch dưới lipid tự do và lipoprotein, các yếu tố nguy cơ lâm sàng tăng so với nhóm chứng (ít hơn 10% của hội chứng chuyển hóa (xem bảng 2 và tăng chiều dày nội mạc động mạch cảnh và bảng 3). Những phụ nữ PCOS nên được sàng lên tới 40% có vôi hóa động mạch vành ở phụ lọc định kì các yếu tố nguy cơ bệnh lí tim nữ PCOS)(43-45). mạch bởi vì sự chuyển đổi thành giảm dung nạp glucose xấp xỉ 20% mỗi năm (37)mặc dù Ở phụ nữ PCOS không có nhu cầu mang mức lipoprotein trọng lượng phân tử thấp thai, liệu pháp điều trị duy trì nào là tốt (LDL) có xu hướng duy trì và ít thay đổi(38). nhất để điều trị các rối loạn kinh nguyệt? Tập luyện thường xuyên và kiểm soát cân Thuốc tránh thai nội tiết kết hợp nặng được chứng minh làm giảm tỷ lệ mắc bệnh tim mạch và tử vong. Những phương Có một vài ý kiến trong điều trị rối loạn kinh pháp này nên được xem xét trước khi sử nguyệt liên quan PCOS, thuốc tránh thai nội dụng thuốc. Rối loạn lipid máu là bất thường tiết kết hợp liều thấp được sử dụng thường về chuyển hóa phổ biến ở những phụ nữ xuyên nhất để điều trị lâu dài và được khuyến PCOS (39). Theo hướng dẫn của Chương cáo là phương pháp điều trị chủ yếu các rối trình giáo dục cholesterol quốc gia, khoảng loạn kinh nguyệt. Mặc dù có nhiều thử 70% phụ nữ PCOS có mức lipid cao hoặc nghiệm thiết kế tốt ở những phụ nữ PCOS, quanh ngưỡng. Mức lipoprotein trọng lượng nhưng hiệu quả của các thuốc tránh thai dạng phân tử thấp tăng lên không tương xứng ở kết hợp thông qua nhiều cơ chế bao gồm giảm những phụ nữ PCOS (38, 39). Nghi ngờ cao bài tiết hormone LH của tuyến yên, giảm bài có sự gia tăng nguy cơ và khởi phát sớm tiết androgen của buồng trứng và tăng SHBG bệnh lý tim mạch ở các phụ nữ PCOS tuy trong máu (46). Dạng đơn thuần có nhiều liều nhiên điều này chưa được y văn ghi nhận rõ. lượng khác nhau và có sự kết hợp thuốc do đó Không có nghiên cứu theo thời gian nào đề tỷ lệ nguy cơ– lợi ích thay đổi. Các loại cập tới sự gia tăng các biến cố tim mạch ở progestin khác nhau ảnh hưởng khác nhau phụ nữ PCOS. Tuy nhiên một số nghiên cứu lên mức SHBG trong máu, hiệu quả lâm sàng đoàn hệ bao gồm Nghiên cứu sức khỏe điều thì không chắc chắn. Không có bằng chứng tin dưỡng (Nurse’s Health Study) đề cập tới tăng cậy xác định thuốc tránh thai nội tiết dạng kết nguy cơ bệnh lí tim mạch hoặc các nguy cơ

hợp nào có hiệu quả nhất để điều trị các rối Trong mỗi nhóm thuốc tỷ lệ giữa nguy cơ và loạn kinh nguyệt ở những phụ nữ PCOS. hiệu quả có sự khác biệt đáng kể. Những ảnh hưởng này làm việc sử dụng các thuốc Progestin thiazolidinedione để điều trị PCOS ít được ưa Không có nghiên cứu đề cập tới sử dụng dài chuộng. Các thuốc làm tăng nhạy cảm insulin hạn medroxyprogesterone acetate và cũng làm giảm mức androgen trong máu, cải edroxyprogesterone acetate uống ngắt quãng thiện tỷ lệ rụng trứng và sự dung nạp glucose để điều trị chứng rậm lông. Hiệu quả dự (51, 52). phòng ung thư nội mạc tử cung của liệu pháp Vì tỷ lệ rụng trứng có thể cải thiện với điều progestin đường uống hoặc dụng cụ tử cung trị nên các biện pháp tránh thai là quan có chứa progestin ở những phụ nữ bị PCOS trọng. Rất khó để tách biệt tác dụng cải chưa được biết. Thuốc tránh thai đơn thuần thiện nhạy cảm với insulin với tác dụng làm progestin hoặc dụng cụ tử cung có chứa giảm androgen huyết thanh bởi vì khi sự progestin là biện pháp thay thế bảo vệ niêm nhạy cảm với insulin được cải thiện có thể mạc tử cung nhưng khoảng 50-89% người sử làm tăng SHBG từ đó làm giảm androgen dụng có ra máu bất thường (47). sinh học. Thuốc tăng nhạy cảm với Insulin Hiện tại, không có thuốc điều trị đái tháo Các thuốc để điều trị đái tháo đường type 2 đường nào được Cơ quan Quản lý Thực cũng được sử dụng để điều trị PCOS. Hầu hết phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) chấp các nghiên cứu ban đầu tập trung vào các nhận để điều trị rối loạn kinh nguyệt do thuốc cải thiện nhạy cảm insulin ở ngoại vi PCOS, mặc dù metformin dường như có tỷ bằng cách giảm mức insulin trong máu. Các lệ giữa nguy cơ và hiệu quả an toàn nhất. thuốc này bao gồm nhóm biguanides Không có các nghiên cứu ngẫu nhiên có đối (metformin) và nhóm thiazolidine- diones chứng về điều trị các thuốc này từ 1 năm (pioglitazone và rosiglitazone) (48, 49). Các trở lên ở phụ nữ, trẻ em hoặc thanh thiếu thuốc này rất ít gây ra hạ đường máu và niên PCOS. Ảnh hưởng của các thuốc này được xem là các thuốc làm tăng nhạy cảm đối với việc ngăn ngừa tăng sinh hoặc tân insulin nhưng tỷ lệ nguy cơ và hiệu quả khác sinh nội mạc tử cung ở phụ nữ PCOS phần nhau ở mỗi cá nhân (50).Có sự khác nhau lớn không rõ. giữa các nhóm, biguanide có xu hướng giảm Ở phụ nữ PCOS không có nhu cầu mang cân trong khi các thuốc nhóm thai thì phương pháp nào là tốt nhất để thiazolidinedione có xu hướng gây tăng cân. giảm nguy cơ bệnh tim mạch và đái tháo

đường? gần đây cho thấy việc phối hợp metformin Thay đổi lối sống là cách tiếp cận tốt nhất để mang lại hiệu quả hơn so với việc chỉ thay giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh tim mạch và đổi lối sống (56, 57). Metformin có thể gây đái tháo đường (ĐTĐ). Có thể cân nhắc sử toan acid lactic nhưng nguy cơ khá thấp, chủ dụng thêm các thuốc làm tăng nhạy cảm với yếu xảy ra ở những phụ nữ mắc ĐTĐ không insulin và statins. kiểm soát tốt và có suy chức năng thận. Các triệu chứng tiêu hóa (tiêu chảy, buồn nôn, Thay đổi lối sống nôn, chướng bụng, đầy hơi, chán ăn) là các tác dụng phụ phổ biến nhất và có thể cải Tăng cường luyện tập thể dục và thay đổi thiện bằng cách khởi đầu với liều nhỏ rồi chế độ ăn cho thấy hiệu quả giảm nguy cơ tăng liều dần hoặc dùng các thế hệ thuốc ĐTĐ tương đương hoặc tốt hơn so với dùng giải phóng kéo dài hiện sẵn có ở Hoa Kỳ. thuốc (36). Giảm cân có thể giúp cải thiện các bất thường chuyển hóa do PCOS. Để Thường dùng liều 1,500–2,000 mg mỗi ngày giảm cân, yếu tố quan trọng là cần giảm calo để điều trị cho phụ nữ PCOS, chia nhiều lần hơn là việc thay đổi thành phần trong chế độ trong ngày. Hiện tại chưa đủ dữ liệu để đưa ăn (53), và các thử nghiệm nhỏ ở phụ nữ ra khuyến cáo sử dụng các thuốc làm tăng PCOS cũng cho thấy điều này (54). Vì vậy, nhạy cảm insulin có thể giúp dự phòng ĐTĐ chế độ ăn uống lí tưởng nhất cho phụ nữ ở phụ nữ PCOS. Tuy nhiên, kết quả của các mắc PCOS là hạn chế calo. thử nghiệm cho thấy để ngăn ngừa ĐTĐ cần điều trị tích cực hơn khi có biểu hiện rối Các thuốc làm tăng nhạy cảm với Insulin loạn dung nạp glucose hoặc hội chứng Chương trình dự phòng ĐTĐ đã chứng minh chuyển hóa. việc sử dụng metformin có thể làm chậm Statins tiến triển tới ĐTĐ ở nhóm dân số có nguy cơ cao (chẳng hạn người có rối loạn dung nạp Y văn ở nhiều nơi ngày càng cho thấy việc sử Glucose) (36), và một số thuốc điều trị ĐTĐ dụng statin ở phụ nữ PCOS đem lại hiệu quả cũng cho kết quả tương tự. Những phụ nữ về tim mạch và nội tiết (58). Tuy nhiên, hiệu PCOS có sử dụng metformin cho thấy sự quả lâu dài của thuốc trong việc dự phòng dung nạp glucose ổn định hoặc có cải thiện bệnh lý tim mạch ở phụ nữ trẻ PCOS, đặc biệt trong một thời gian dài (55). Metformin có là ở tuổi dậy thì, chưa rõ ràng. thể giúp giảm cân tuy nhiên kết quả không ổn định (52, và thường kết hợp với thay đổi Thuốc tránh thai nội tiết kết hợp và lối sống để điều trị PCOS. Các nghiên cứu Progestins

Không có đủ bằng chứng để giải thích việc sử nghị được tài trợ bởi Hiệp hội y học sinh dụng thuốc tránh thai nội tiết kết hợp và sản Hoa Kỳ (ASRM) và Hiệp hội Châu Âu về Progestin làm tăng nguy cơ ĐTĐ và bệnh lý sinh sản và phôi học con người (ESHRE) đã tim mạch ở phụ nữ PCOS, vì vậy có thể cân đưa ra khuyến cáo trước khi tiến hành can nhắc sử dụng các thuốc này. Trong dân số thiệp điều trị, cần tư vấn cho bệnh nhân về chung,sử dụng thuốc tránh thai không làm tầm quan trọng của thay đổi lối sống, đặc tăng nguy cơ mắc ĐTĐ type 2 (59). Sử dụng biệt là giảm cân và tập thể dục đối với bệnh thuốc tránh thai nội tiết kết hợp dường như nhân béo phì, ngừng hút thuốc lá, giảm không làm tăng nguy cơ ĐTĐ ở phụ nữ PCOS, uống rượu trước khi mang thai. Phương mặc dù việc sử dụng thuốc có thể ảnh hưởng pháp gây rụng trứng đầu tay được khuyến đến độ nhạy của mô với insulin – tác dụng cáo là dùng thuốc kháng estrogen, phụ thuộc liều (60, 61). Vì vậy, khuyến cáo clomiphene citrate. Nếu thất bại (không nên sử dụng viên thuốc tránh thai liều thấp. mang thai) thì chuyển sang sử dụng Sử dụng thuốc tránh thai đường uống có thể gonadotropins ngoại sinh hoặc phẫu thuật làm tăng đáng kể nồng độ triglycerides và buồng trứng nội soi (63). HDL- cholesterol, mặc dù các tác dụng phụ Tất cả các thuốc gây rụng trứng đều làm này không tăng lên theo thời gian (62). Tuy tăng khả năng đa thai, các nguy cơ về sản đã cân nhắc các yếu tố nguy cơ biến cố tim khoa và sơ sinh kèm theo như sinh non và mạch (tăng huyết áp, béo phì, tiền sử bệnh lý các rối loạn tăng huyết áp. Sử dụng đông máu, hút thuốc lá) nhưng không có clomiphene citrate làm tăng nguy cơ song bằng chứng nào cho thấy rằng phụ nữ PCOS thai lên 10% và nguy cơ lớn hơn nhiều khi sử dụng thuốc tránh thai đường uống mắc sử dụng gonadotropins ngoại sinh (63). Tỉ nhiều biến cố tim mạch hơn so với nhóm dân lệ này thậm chí còn cao hơn nhiều ở phụ nữ số chung. Tác động progestins đơn độc lên PCOS (63) chuyển hóa còn thay đổi và chưa được hiểu rõ. Clomiphene Citrate Ở phụ nữ PCOS có nhu cầu mang thai, Thông thường clomiphene citrate luôn là phương pháp gây rụng trứng nào là hiệu thuốc đầu tay để kích thích phóng noãn ở quả? phụ nữ không rụng trứng, trong đó có phụ nữ PCOS, vài thử nghiệm ngẫu nhiên đa Hiện tại chưa có phác đồ dựa trên bằng trung tâm đã ủng hộ việc sử dụng chứng nào hướng dẫn lựa chọn phương clomiphene là điều trị đầu tay. Tỉ lệ sinh con pháp gây rụng trứng ban đầu và những lần sống ≥ 6 tháng thay đổi từ 20 – 40% phụ sau đó ở phụ nữ PCOS. Gần đây, một hội

thuộc vào nhóm dân số (64–66). Một nửa số phụ nữ hiếm muộn do không rụng trứng và phụ nữ sẽ mang thai khi sử dụng clomiphene PCOS chưa được xác định (72), và được với liều khởi đầu là 50- mg/ngày, và 20% sẽ khuyến cáo là phương pháp điềutrị hàng hai. mang thai khi khởi đầu với liều 100- Khi so sánh giữa các phương pháp điều trị mg/ngày (67). Hầu hết sẽ mang thai trong hàng hai, đốt bằng laser hay bằng điện đều vòng 6 chu kỳ đầu tiên, tuy nhiên người ta không cho thấy ưu điểm rõ ràng, không có đủ nhận thấy tỉ lệ mang thai hằng tháng là hằng bằng chứng để đưa ra sự khác biệt về tỉ lệ định, điều này gợi ý rằng việc dùng thuốc lâu phóng noãn và mang thai khi đốt điểm so với dài sẽ mang lại hiệu quả liên tục (65). liệu pháp gonadotropin (72). Tỉ lệ đa thai giảm Các phác đồ clomiphene khác cũng được ở phụ nữ điều trị bằng phương pháp nội soi thiết lập, bao gồm kéo dài giai đoạn dùng đốt điểm. Ở một số trường hợp, hiệu quả thụ thuốc (68), điều trị trước bằng thuốc tránh tinh của phương pháp nội soi đốt điểm chỉ là thai đường uống (69), và dùng phối hợp tạm thời, do đó có thể cần hỗ trợ thêm bằng thêm dexamethasone. Dexamethasone kết clomiphene hoặc gonadotropins sau đốt (73). hợp với clomiphene citrate cho thấy làm Ảnh hưởng lâu dài của nội soi đốt điểm lên tăng tỉ lệ rụng trứng và mang thai ở phụ nữ chức năng của buồng trứng là không rõ ràng. PCOS kháng với clomiphene (70). Phương pháp này dường như không giúp cải thiện các bất thường chuyển hóa ở phụ nữ Gonadotropins PCOS (74). Gonadotropins thường được sử dụng để gây Thuốc ức chế men Aromatase rụng trứng ở phụ nữ PCOS khi điều trị bằng clomiphene thất bại. Dùng liều thấp Các thuốc ức chế men Aromatase như gonadotropins tăng tỉ lệ rụng trứng và phát letrozole và anastrazole được đề xuất là triển 1 nang noãn cao hơn, và nguy cơ xảy ra phương pháp gây rụng trứng nguyên phát và hội chứng quá kích buồng trứng thấp hơn thứ phát và các thử nghiệm nhỏ cho thấy hiệu nhiều (71). Khuyến cáo sử dụng quả tương đương với clomiphene (75). Lợi ích gonadotropins liều thấp ở phụ nữ PCOS của việc dùng các thuốc trên bao gồm có thể (63). sử dụng bằng đường uống, thời gian bán hủy ngắn hơn clomiphene, tỉ lệ làm tổ có thể cao Nội soi đốt điểm buồng trứng (Ovarian hơn, và tỉ lệ đa thai thấp hơn do chỉ rụng một Drilling) noãn. Cần có những nghiên cứu sâu hơn để Giá trị của nội soi đốt điểm buồng trứng bằng kiểm chứng lại những khẳng định này, và cần laser hoặc đốt điện trong điều trị ban đầu ở theo dõi kĩ hơn các ảnh hưởng lên thai nhi. Vì

vậy FDA chưa chấp nhận sử dụng thuốc này dụng nhiều hơn. Nhìn chung các liệu pháp cho liệu pháp gây rụng trứng. kết hợp cho thấy hiệu quả tốt hơn so với đơn trị liệu. Ngoại trừ kem bôi eflornithine Các thuốc làm tăng nhạy cảm với insulin HCL, các thử nghiệm lâm sàng nhỏ, đơn Metformin trung tâm trong điều trị chứng rậm lông chưa đươc đánh giá lâm sàng và chưa có Việc sử dụng metformin đơn độc như là liệu phản hồi của bệnh nhân hoàn chỉnh pháp điều trị vô sinh đầu tay chưa được củng cố bằng các thử nghiệm ngẫu nhiên. Hiệu quả Ngừa thai nội tiết phối hợp sinh con sống khi sử dụng Clomiphene cao Trong điều trị chứng rậm lông, hiện nay gấp 3 lần so với metformin. Các phân tích chưa có thuốc ngừa thai nội tiết phối hợp tổng hợp đã gợi ý rằng có thể có sự tăng tỉ lệ nào được FDA chấp nhân. mang thai bằng cách kết hợp clomiphene với metformin, đặc biệt ở phụ nữ PCOS bị béo phì Một số nghiên cứu quan sát hoặc nghiên so với sử dụng clomiphene đơn độc (OR, cứu không ngẫu nhiên cho thấy hiệu quả của 2.67; 95% CI, 1.45–4.94; NNT, 4.6) (76). thuốc ngừa thai đường uống trong cải thiện Metformin không có nguy cơ gây quái thai triệu chứng rậm lông ở phụ nữ PCOS, nhưng hay chết phôi ở người và hầu như an toàn khi không có nghiên cứu nào đủ mạnh chứng mang thai (thuốc an toàn nhóm B khi mang minh được điều này. Một số nghiên cứu so thai). Không có bằng chứng chắc chắn nào sánh hiệu quả những loại ngừa thai nội tiết cho thấy việc sử dụng metformin sớm trong phối hợp khác nhau, nhưng không có loại thai kỳ giúp dự phòng thất bại thai kì, và các thuốc nào cho thấy hiệu quả cao trong điều thử nghiệm ngẫu nhiên cho thấy việc ngừng trị chứng rậm lông ở phụ nữ PCOS. Một số dùng thuốc sau khi phát hiện có thai có tỉ lệ nghiên cứu cho thấy khi kết hợp thuốc ngừa sẩy thai tương đương giữa metformin và thai đường uống với các phương thức điều clomiphene. trị khác, thường gặp nhất là spironolactone sẽ tăng hiệu quả điều trị. Nếu thuốc ngừa Các thuốc nội khoa có tác dụng như thế thai nội tiết phối hợp được sử dụng có chứa nào trong điều trị chứng rậm lông? drospirenone, một progestin có tác dụng Mặc dù các phương pháp điều trị giúp cải chống giữ muối nước, thì cần giảm liều thiện chứng rậm lông nhưng không đưa ra spironolactone nếu trong liệu pháp kết hợp, được hiệu quả như mong muốn và việc điều và phải đánh giá nồng độ Kali trong máu trị thường giảm nhẹ triệu chứng hơn là bớt bệnh nhân. hẳn. Liệu pháp laser ngày càng được sử

Kháng Androgen tuyến thượng thận, cạnh tranh thụ thể androgen ở nang lông, và trực tiếp ức chế Không có tác nhân kháng Androgen nào hoạt động của enzym 5-α-reductase. Liều được phát triển để điều trị tăng Androgen ở thường dùng là 25-100mg, hai lần một phụ nữ PCOS hoặc được chấp nhận bởi FDA. ngày, và được hiệu chỉnh cho cân bằng giữa Chúng được dùng theo kinh nghiệm ở phụ lợi ích và tác dụng phụ, chẳng hạn hạ huyết nữ PCOS. Thử nghiệm của các thuốc kháng áp tư thế. Để có được hiệu quả lâm sàng androgen điều trị chứng rậm lông có chất toàn diện có thể cần phải sử dụng thuốc 6 lượng thấp. Một số nghiên cứu phân tích tháng hoặc hơn.Khoảng 20% phụ nữ sử tổng hợp có thể chỉ bao gồm 12 trong 348 dụng spironolactone sẽ có tăng tần suất thử nghiệm đủ điều kiện, và cho thấy những kinh nguyệt. Vì thuốc có thể gây ra và làm thuốc này có hiệu quả nhẹ. Những chất này nặng thêm tình trạng tăng Kali máu, do đó chống lại việc gắn của testosterone và các cần thận trọng khi dùng ở phụ nữ bị suy androgen khác lên thụ thể của chúng. Sự đối thận. Trẻ nhũ nhi phơi nhiễm với thuốc có kháng Androgen có thể dẫn đến thay đổi thể dẫn đến tình trạng cơ quan sinh dục những quá trình chuyển hóa khác nhau ngoài không rõ ràng (hiếm gặp). trong cơ thể như tăng cường các thành phần của cơ thể hay nồng độ lipid trong tuần Flutamide hoàn. Tất cả dường như đều mang lại lợi ích, Flutamide, đồng vận với thụ thể androgen, mặc dù sự lựa chọn tốt nhất cho điều trị là một thuốc kháng androgen không steroid chứng rậm lông trong PCOS chưa được biết khác cho thấy hiệu quả trong điều trị chứng rõ. Kháng Adrogen còn có thể gây ra quái rậm lông ở những nghiên cứu nhỏ. Tác thai hoặc gây nữ hóa bộ phận sinh dục ngoài dụng phụ phổ biến nhất là khô da, ngoài ra của thai nhi nam (không rõ ràng cơ quan còn có thể gây viêm gan (hiếm gặp). Liều sinh dục ngoài). Vì vậy, chúng thường được thường dùng là 125-250mg/ngày. Thuốc có dùng phối hợp với thuốc tránh thai đường nguy cơ cao gây quái thai do đó cần sử uống. dụng các biện pháp tránh thai trong thời Spironolsctone gian dùng thuốc. Flutamide cũng có thể dùng kết hợp với liệu pháp thay đổi lối sống Spironolactone, một thuốc lợi tiểu kháng và metformin để điều trị PCOS và có thể aldosterone, có khả năng gắn vào thụ thể mang lại thêm một vài tác dụng (79). androgen như một chất đối vận. Thuốc có các cơ chế hoạt động khác như: ức chế hoạt Finasteride động chế tiết steroid của buồng trứng và

Finasteride ức chế cả 2 type của enzyme 5- được FDA chấp nhận điều trị chứng rậm α- reductase (type 1, chủ yếu tìm thấy ở da, lông ở mặt cho phụ nữ. Sau 6 tháng điều trị, và type 2, chủ yếu tìm thấy ở tuyến tiền liệt khoảng 60% phụ nữ có cải thiện và 1/3 điều và mô sinh dục). Thuốc có ở dạng viên nén trị thành công trên lâm sàng. Tỉ lệ điều trị 5mg để điều trị ung thư tuyến tiền liệt và thành công dường như không bị ảnh hưởng viên nén 1mg để điều trị rụng tóc ở nam. bởi tuổi hay các phương pháp tẩy lông Finasteride dung nạp tốt hơn so với các trước, tuy nhiên ở người da trắng tỉ lệ điều thuốc kháng androgen khác, khả năng gây trị thành công cao hơn so với các chủng tộc độc cho gan và thận thấp; tuy nhiên, nhiều còn lại (37% so với 22%) và ở người da đen tài liệu ghi nhận thuốc có nguy cơ gây quái thì không có hiệu quả. Kem được bôi 2 lần/ thai ở thai nhi nam, do đó cần sử dụng biện ngày tại những vùng bị ảnh hưởng ở mặt. pháp ngừa thai thích hợp trong thời gian Tác dụng phụ tại chỗ của thuốc gồm châm dùng thuốc chích , bỏng rát, ban đỏ, phát ban (hiếm gặp) (82). . Tác nhân tăng nhạy cảm Insulin Vai trò của hỗ trợ về thẩm mĩ trong điều Có ít dữ liệu ủng hộ hiệu quả của metformin trị chứng rậm lông? trong điều trị chứng rậm lông. Theo bằng chứng của một nghiên cứu 44 tuần ở phụ nữ Các phương pháp loại bỏ lông cơ học (cạo, PCOS dùng thuốc tăng nhạy cảm Insulin, chỉ nhổ, tẩy, kem làm rụng lông, triệt lông bằng có liều cao nhất của troglitazone (một thuốc điện phân và laser) thường được các phụ nữ trong nhóm thiazolidinedione hiện nay sử dụng trước tiên. Không có bằng chứng không còn trên thị trường) là có tác dụng nào cho thấy cạo lông có thể tăng mật độ tuy nhiên hiệu quả không cao. Cần tiến hành nang lông hoặc kích thước của lông. Nhổ các nghiên cứu chính xác hơn với thời gian lông có thể hữu ích nếu chấp nhận đau lâu hơn để xác định khác biệt giữa các loại nhưng cần tránh viêm nang lông, tăng sắc tố thuốc tăng nhạy cảm insuin và hiệu quả lâu và sẹo. Liệu pháp laser là phương pháp dài của chúng. Hiện nay, hiệu quả của việc chính để loại bỏ lông cơ học và được cho sử dụng thuốc tăng nhạy cảm Insulin thấp thấy có hiệu quả với phụ nữ PCOS do đó hoặc không rõ ràng. được sử dụng trong nghiên cứu chính thức nhiều hơn so với liệu pháp điện phân.Mục Eflornithine đích chính điều trị là loại bỏ lông vì chỉ gây Là chất ức chế enzyme ornithine tổn thương chọn lọc bởi nhiệt lên nang lông decarboxylase, eflornithine dùng tại chỗ chứ không gây tổn thương tới các mô xung quanh. Chỉ định tốt hơn với những phụ nữ

có tóc đen và da sáng, hiệu quả nhất trong giai đoạn lông hoạt động (chu kì phát triển của lông gồm 3 giai đoạn- trạng thái của lông. Trạng thái lông hoạt động (anagen) là giai đoạn lông phát triển, tồn tại trên bề mặt da; trạng thái lông thoái triển (catagen) là giai đoạn lông thoái hóa, rụng vĩnh viễn khỏi vùng da; và cuối cùng là trạng thái lông nghỉ - chưa phát triển (telogen). Vì độ nghiêng của nang lông trong từng giai đoạn khác nhau của chu kì phát triển lông, việc lặp lại điều trị là cần thiết. Khuyến cáo trong các tình trạng thừa androgen cần điều trị đồng thời với các thuốc giảm nồng độ androgen vì nếu không các sợi lông tơ mới sẽ biệt hóa thành các sợi lông chính thức và gây ra rậm lông trở lại . Kết hợp eflornithine với liệu pháp laser sẽ hiệu quả hơn so với dùng liệu pháp laser đơn thuần. TÀI LIỆU GỐC journals.lww.com/greenjournal/Citation/200 9/10000/ACOG_Practice_Bulletin_No__108__ Polycystic_Ovary.41.aspx

Tải ứng dụng Mạng Y Tế trên CH PLAY